ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಎಂಬುದು ಇನ್ನು ಭವಿಷ್ಯದ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಈಗಾಗಲೇ ದೇಶದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ವಾಸ್ತವ. ಬೇಸಿಗೆ ಆರಂಭವಾದಾಗಲೇ ಅನೇಕ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಟ್ಯಾಂಕರ್ಗಳಿಗೆ ಸಾಲು, ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಬೋರ್ವೆಲ್ಗಳು, ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ರಾಜ್ಯಾಂತರ ಜಲ ವಿವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತಿರುವ ಮುಂಗಾರು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ದೇಶದ ಜಲ ಭದ್ರತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತಿವೆ.
ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ ಎಂದರೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು 17 ಶೇಕಡಾ ಜನರು ಭಾರತದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಜಾಗತಿಕ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾಲು ಕೇವಲ ಸುಮಾರು 4 ಶೇಕಡಾ ಮಾತ್ರ. ಜನಸಂಖ್ಯೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಅಸಮತೋಲನವೇ ಮುಂದಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ.
ಭಾರತ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯ ದೇಶವೇ?
ಮೊದಲ ನೋಟಕ್ಕೆ ಭಾರತ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯ ದೇಶ ಎನ್ನುವುದು ನಂಬಲು ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ಹಿಮಾಲಯದ ಮಹಾನದಿಗಳು, ಸಾವಿರಾರು ಕೆರೆಗಳು, ದೀರ್ಘ ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ಸಾವಿರಾರು ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್ ಮಳೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಾರತವನ್ನು ನೀರಿನ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ದೇಶವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವ ಚಿತ್ರ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.
ದೇಶಕ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಮಳೆಯ ಬಹುಪಾಲು ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಮುಂಗಾರು ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ನೀರು ಸಮುದ್ರ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ಮರುಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಮಳೆಯ ನೀರನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಪ್ರವಾಹ ಉಂಟಾದರೆ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿಗೂ ಜನರು ಪರದಾಡುವ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ತಲಾ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆ
ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ತಜ್ಞರು ದೇಶದ ನೀರಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಳೆಯಲು ತಲಾ ವಾರ್ಷಿಕ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಮಾನದಂಡವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಸುಮಾರು 5,000 ಘನ ಮೀಟರ್ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಏರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಪ್ರಮಾಣ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕುಸಿದಿದೆ.
ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಆಯೋಗದ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ,
- 2001ರಲ್ಲಿ – ಸುಮಾರು 1,816 ಘನ ಮೀಟರ್
- 2011ರಲ್ಲಿ – ಸುಮಾರು 1,545 ಘನ ಮೀಟರ್
- 2021ರಲ್ಲಿ – ಸುಮಾರು 1,486 ಘನ ಮೀಟರ್
2031ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು 1,367 ಘನ ಮೀಟರ್ಗೆ ಇಳಿಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ.
ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ,
- 1,700 ಘನ ಮೀಟರ್ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ “ಜಲ ಒತ್ತಡ” (Water Stress)
- 1,000 ಘನ ಮೀಟರ್ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ “ಜಲ ಕೊರತೆ” (Water Scarcity)
ಅಂದರೆ ಭಾರತ ಈಗಾಗಲೇ ಜಲ ಒತ್ತಡದ ಹಂತಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ.
ನೀರಿನ ಕೊರತೆಗೆ ಮಳೆಯ ಕೊರತೆಯೇ ಕಾರಣವಲ್ಲ
ಭಾರತದ ನೀರಿನ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಕಡಿಮೆ ಮಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸುವುದು ತಪ್ಪು. ನಿಜವಾದ ಸಮಸ್ಯೆ ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆ.
ಮಳೆ ಬಿದ್ದ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅನೇಕ ಕಡೆ ದುರ್ಬಲವಾಗಿದೆ. ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆರೆಗಳು ಒತ್ತುವರಿಯಾಗಿವೆ. ಮಳೆ ನೀರು ನೇರವಾಗಿ ಚರಂಡಿ ಮೂಲಕ ನದಿಗಳಿಗೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಭೂಗರ್ಭಜಲವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೊರತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮರುಪೂರಣ ಮಾಡುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಳಾಗುತ್ತಿವೆ. ಇದರಿಂದ ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಭೂಗರ್ಭಜಲ ಮಟ್ಟ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ.
ನಗರೀಕರಣ ಮತ್ತೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲು
ಕಳೆದ ಮೂರು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನಗರಗಳು ಹಿಂದೆಂದಿಗಿಂತ ವೇಗವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು, ಹೈದರಾಬಾದ್, ಪುಣೆ, ಅಹಮದಾಬಾದ್, ಗುರುಗ್ರಾಮ್ ಮತ್ತು ನೋಯ್ಡಾದಂತಹ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹಲವು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ನಗರಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸಿದಂತೆ,
- ಕೆರೆಗಳು ಮಾಯವಾದವು
- ಮಳೆ ನೀರು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಜಾಗಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾದವು
- ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದವು
- ಭೂಗರ್ಭಜಲ ಮರುಪೂರಣ ಕುಸಿಯಿತು
ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇಂದು ಅನೇಕ ನಗರಗಳು ಟ್ಯಾಂಕರ್ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ.
ಭಾರತದ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯೇ ಪ್ರಮುಖ ಪಾಲುದಾರ
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಳಕೆದಾರ ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರ. ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಸಿಹಿನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ಸುಮಾರು 80ರಿಂದ 85 ಶೇಕಡಾ ಕೃಷಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಂತರ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿನಂತಹ ಹೆಚ್ಚು ನೀರು ಬೇಕಾಗುವ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಬೋರ್ವೆಲ್ಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು. ಇವು ಆಹಾರ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರೂ, ಭೂಗರ್ಭಜಲದ ಮೇಲೆ ಭಾರೀ ಒತ್ತಡ ಉಂಟುಮಾಡಿದವು.
ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಭೂಗರ್ಭಜಲ ಬಳಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ
ಭಾರತ ಇಂದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಭೂಗರ್ಭಜಲ ಬಳಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ,
- ಕುಡಿಯುವ ನೀರು
- ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು
- ನಗರಗಳ ನೀರು ಪೂರೈಕೆ
- ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು
ಎಲ್ಲವೂ ಭೂಗರ್ಭಜಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ. ಕೇಂದ್ರ ಭೂಗರ್ಭಜಲ ಮಂಡಳಿಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇಳಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೆಲವು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಬೋರ್ವೆಲ್ಗಳನ್ನು 800–1,000 ಅಡಿ ಆಳದವರೆಗೆ ಕೊರೆಬೇಕಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಜಲ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಕೇವಲ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲ
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಎಂದರೆ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಸಮಸ್ಯೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇಂದು ದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳೂ ಇದೇ ಸವಾಲನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಕಳೆದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಟ್ಯಾಂಕರ್ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿತ್ತು. ಚೆನ್ನೈ ಹಲವು ಬಾರಿ ತೀವ್ರ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಹೈದರಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಪುಣೆಯಲ್ಲೂ ನೀರಿನ ಬೇಡಿಕೆ ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ನೀರಿನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಕೇವಲ ಕೃಷಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿಲ್ಲ; ಅದು ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಕೈಗಾರಿಕೆ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
ನೀರಿನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತಿದೆಯೇ?
ಹೌದು. ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ಮೊದಲ ಹೊಡೆತ ಕೃಷಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಕುಸಿದರೆ ಆಹಾರ ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಪೂರೈಸಲು ಸರ್ಕಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವೆಚ್ಚ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ನೀರಿನ ದುರ್ಬಲ ನಿರ್ವಹಣೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮೇಲೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿವೆ.
